Bewustzijn vs. onderbewustzijn

Wie maakt nu werkelijk de dienst uit?

Als mens zijn we zoveel complexer dan alleen onze bewuste gedachten. Dick Swaab maakt de volgende vergelijking: “Het brein als een onbewuste gigantische computer”.[1] Een groot deel van wat we denken, voelen en daarmee de keuzes die we maken (gedrag), zijn een resultaat van allerlei onbewuste overlevingsmechanismes in ons brein. Die als doel hebben om ons brein en lichaam veilig en gezond te houden. Volgens sommigen komen 90-99% van ons gedrag voort uit deze onbewuste processen (ook wel het onderbewustzijn genoemd). Het precieze percentage is arbitrair, maar de belangrijkste boodschap: ons bewustzijn speelt een veel kleinere rol dan wij allemaal denken.[2] En wellicht nog belangrijker: het brein en lichaam zijn compleet met elkaar verweven en kunnen niet los van elkaar worden gezien.

Waarom het onderscheid tussen het bewuste en onderbewuste?

Bewustzijn en onderbewustzijn lopen in elkaar over en het zijn niet letterlijk twee afzonderlijke gebieden in het brein. Het zijn (over)gesimplificeerde termen en metaforen om ons meer inzicht te geven in hoe ons brein functioneert. Het is van belang om te begrijpen wat voor een gigantische rol ons onderbewustzijn speelt. Dit helpt je[3]:

1.     Jezelf beter begrijpen

Uiteindelijk zijn veel van onze gedachtes, gevoelens,emoties, keuzes, reacties, gedrag en daarmee onze gehele perceptie een resultaat van al deze onbewuste processen. Ik geloof dat een beter inzicht hierin je kan helpen om jezelf beter te begrijpen. Om het simpel te verwoorden. Als je weet dat 90% van je perceptie voortkomen uit die onbewuste processen en maar 10% uit bewuste gedachten, dan heeft het meer zin om je op die 90% te focussen.

2.     Als je begrijpt waarom je bepaalde klachten hebt, dan wordt het makkelijker om andere keuzes te maken

Loop je vast op thema’s zoals angsten/onzekerheden,stress/spanningsklachten en/of depressieve klachten? Ook deze klachten zijn voor een groot gedeelte een gevolg van die onbewuste processen. Een beter inzicht hierin kan helpen die klachten beter te begrijpen en in een ander daglicht te plaatsen. Het kan je helpen de onderliggende oorzaken en bijbehorende oplossingen helder te krijgen. Simpel gezegd, als je weet aan welke knoppen je kan draaien, dan wordt verandering een stuk makkelijker.

Wat is het bewustzijn?

Een vraag die niet zo makkelijk is te beantwoorden, ook binnen de wetenschap is er nog geen consensus over wat nu de definitie van bewustzijn is. Antonio Damasio noemt twee onderdelen: het observeren van de wereld om ons heen en daarnaast ook het besef van onszelf in deze wereld.[4]

Om ons niet te verliezen in deze discussie zou ik voor nu het bewustzijn als volgt willen omschrijven: Alles waar we ons op een bepaald moment gewaar/bewust van zijn; onze bewuste ervaringen. Wat we zien, horen, voelen, ruiken, de stroom aan gedachtes die we daarbij hebben en de gevoelens en emoties waar we ons bewust van zijn.

Bewustzijn staat centraal in de mindfulness. Bewustzijn is de eerste en belangrijkste stap naar verandering. Bewustzijn draait om aandacht hebben voor en bewust zijn van gedachten, gevoelens, emoties, lichamelijke gewaarwordingen, reacties op gebeurtenissen en gedrag. Met bewustzijn kunnen we invloed uitoefenen op dat onderbewustzijn. Het bewustzijn is tevens dynamisch en kan groeien. Met bewustzijn ontstaat er vrijheid om andere keuzes te maken.

Tegelijkertijd wil ik het bewustzijn niet op een voetstuk plaatsen. Ap Dijksterhuis schrijft: ‘de verwerkingscapaciteit van ons bewustzijn is echt maar een fractie van onze totale capaciteit. We kunnen onbewust zo’n 200.000 keer zoveel verwerken als bewust.”[5] Er wordt niet voor niets gesproken over het slimme onderbewustzijn. We kunnen wel stellen dat het juist je onderbewustzijn is dat je maakt tot de unieke persoon die je bent.

Wat is het onderbewustzijn?

Er is een enorme hoeveelheid aan processen die op constantebasis plaatsvinden in het brein en we zijn ons maar van een klein gedeelte daarvan ook echt bewust. “het onbewuste doet zo ongeveer alles wat psychologisch van belang is en ons bewustzijn wordt alleen af en toe geconfronteerd met het eindproduct van die onbewuste processen.”[6]

Een voorbeeld ter verduidelijking: het brein verwerkt een enorme hoeveelheid aan visuele informatie vanuit de ogen, waarvan maar een gedeelte wordt gevormd tot beelden die wij zien. Buiten het zien om gebruikt het brein visuele informatie onder andere voor het scannen op obstakels en gevaar.[7]Denk aan het plotseling uitwijken voor een auto die je nauwelijks bewust in je ooghoeken waarneemt.

Naast visuele informatie verwerkt je brein dagelijks nog veel meer informatie (prikkels). Denk aan informatie die binnenkomt via de 5 zintuigen. Ons brein anticipeert op basis van al deze informatie op constantebasis op wat jij op dat moment nodig hebt.[8] Het gaat hierbij om de combinatie van externe prikkels uit de omgeving, maar ook informatie vanuit het lichaam en de verschillende organen. De verschillende overlevingsmechanismes van het brein en lichaam spelen hierin een belangrijke rol.

Overlevingsmechanismes.

Dit klinkt misschien nog vaag. Wat betekent dit? De overlevingsmechanismes hebben als doel ons (lichaam en brein) in staat stellen om te overleven, gezond te blijven en onszelf te ontwikkelen. Het brein schat daarbij voortdurend de risico’s en kansen in. De overlevingsmechanismes bestaan uit verschillende sub-functies, onder andere: verdediging, regulering van energie en voedingsstoffen, vocht balans, warmte regulatie en voortplanting.[9] Deze verschillende functies werken samen en concurreren met elkaar in prioriteit. En spelen een bepalende rol in wat we denken, voelen en hoe we ons gedragen. Laat me dit verduidelijken met een simpel voorbeeld.

Wanneer je aan het werk bent en tegen het einde van de ochtend honger begint te krijgen (een lichamelijke sensatie), dan merk je dat je je minder goed kan concentreren. Je gedachten dwalen af naar de lunch en je denkt wellicht na over wat je gaat eten (gedachten). Je raakt misschien wat geprikkeld/geïrriteerd en denkt wellicht negatiever over hetgeen je mee bezig bent (emotie en gedachten).[10] Uiteindelijk besluit je om wat eerder te gaan lunchen (keuze/gedrag). Een simpel voorbeeld van een verandering van prioriteiten van ontwikkeling naar inname voedingsstoffen. En het effect van deze prioritering op je gedachten, lichamelijke gewaarwording, emoties, keuzes en zelfs je perceptie.

Voordat je gaat lunchen controleer je nog snel even je email. En op dat moment zie je een email met slecht nieuws. Je schiet er van in de stress en de honger is hoogstwaarschijnlijk snel verdwenen (lichamelijke sensatie en shift in prioriteit). Je gedachten werken razendsnel aan een mogelijke oplossing (gedachten). Wellicht voel je een angst opkomen voor wat er kan gebeuren (emotie) en besluit je om je baas te informeren (keuze/gedrag). En de prioriteit is weer veranderd.

Een simpel voorbeeld waaruit blijkt dat er op constantebasis interactie en prioritering van verschillende overlevingsmechanismes plaatsvind in je brein. Dit vind plaats op basis van informatie uit de omgeving (denk aan de email) en informatie vanuit het lijf (honger gevoel).  Je gedachten, emoties en gedrag zijn een direct gevolg van de interactie tussen deze overlevingsmechanismes. Dit gebeurt allemaal onbewust en automatisch. Overkoepelend spreken we dan ook van het onderbewuste, wanneer we het over dit soort mechanismes hebben.

vijf belangrijke implicaties

1.     Een van de belangrijkste doelen van het brein is ons lichaam en brein veilig en gezond te houden. De voortdurende afweging van risico’s door het brein staat aan de basis van een groot deel van ons gedrag. Daarom zullen we in de komende modules veel aandacht besteden aan stress, wat het is en wat dit nu werkelijk betekend in je leven.

2.     Een groot gedeelte van ons gedrag gaat automatisch, in 100ste van seconden en onbewust (komen voort uit overlevingsmechanismes en meer in het algemeen het onderbewustzijn). En hier kunnen we in het moment zelf weinig aan veranderen.

3.     Emoties zijn nauw verweven met de overlevingsmechanismes. Ook hier zullen we in de komende modules dieper op ingaan.

4.     Lichaam en brein zijn 1 en compleet met elkaar verweven. Wat je denkt en voelt hangt in belangrijke mate af van wat er in je lichaam gebeurt.

5.     De omgeving speelt ook een belangrijke rol. Wat je denkt en voelt hangt in belangrijke mate af van je omgeving en de mensen om je heen.


[1] DickSwaab – Wij zijn ons brein 2010

[2] ApDijksterhuis – Het slimme onbewuste 2019, Marc Slors – Dat had je gedacht 2012,Dick Swaab – Wij zijn ons brein 2010

[3] MarcSlors noemt twee functies van ons bewustzijn: interpreteren en programmeren vanhet onderbewustzijn. MarcSlors – Dat had je gedacht 2012

[4] Antonio Damasio and KasparMeyer– The Neurology of Consciousness: cognitive neuroscience and neuropathology chapter 1 2009

[5] ApDijksterhuis – Het slimme onbewuste 2019

[6] idem

[7] MarkMieras – Wat hersenonderzoek verteld over onszelf 2007

[8] Lisa Feldman Barrett – How emotions are made 2017

[9] Joseph le Doux – Rethinking the emotional brain 2012

[10] DanielKahneman – thinking fast and slow 2011 uit onderzoek van Kahneman volgt dat beslissingen van rechters over vervroegde vrijlating in belangrijke mate samenhing met het tijdstip van de dag. Net na de lunch was de kans het grootst op een positieve uitspraak