Emoties: wat zijn het en hoe herken je ze?

Inleiding: Wat zijn emoties?

Dit is misschien wel een van de meest lastige vragen om te beantwoorden. Enerzijds zijn ze vaag, moeilijk te meten en daardoor lijken ze zo ongrijpbaar. Anderzijds spelen ze een enorme rol in ons leven.  Wat zijn emoties? Ik zal deze vraag niet beantwoorden door een definitie te geven. In plaats daarvan gaan we bespreken hoe ze worden gevormd, welke emoties er zijn en hoe je ze herkent.

Hoe worden emoties gevormd? Onbewust en automatisch

Emoties zijn een gevolg van overlevingsmechanismes en onbewuste processen in het brein.(lees ook het artikel: bewust vs. onbewust). Heel simpel gezegd: ons brein en lichaam reageren op een bepaalde situatie(prikkel) en dat kan gepaard gaan met een emotie. Deze reactie gebeurt automatisch en in 100ste van seconde en hier heb je dus weinig invloed op.

Ik gebruik weer even hetzelfde voorbeeld als in het vorige artikel. Je hebt honger, staat op het punt te gaan lunchen, kijkt nog snel even je email en tot je schrik is daar een hele heftige email. Hoogstwaarschijnlijk is die honger naar de achtergrond verdreven en is alles er in jou gericht om hier zo snel mogelijk een oplossing voor te vinden. Dit kan eventueel gepaard gaan met een gevoel van angst. Gedachten die razendsnel heen en weer gaan en analyseren van wat er allemaal mis kan gaan. Dit kan gepaard gaan met een onprettig gevoel in je maag, trillende handen, je voelt je hart kloppen, zwetenetc.

De angst is een resultaat van een stressreactie. En daarmee je brein en lichaam die zich klaarmaken om te vluchten. Emoties en stress zijn nauw met elkaar verweven. Niet elke stressreactie hoeft een emotie te veroorzaken, maar omgekeerd is het wel zo dat bij onprettige emoties zoals bijvoorbeeld: angst of boosheid er wel een stressreactie plaatsvind.

Zoals ik net benoemde zijn ze het resultaat van allerlei verschillende overlevingsmechanismes van ons brein (of meer algemeen het zenuwstelsel). Die mechanismes hebben als doel om ons veilig en gezond te houden. En meer dan dat om ervoor te zorgen dat we kunnen groeien en ontwikkelen.[1] En daarmee zijn emoties een essentiële bron van informatie (in een volgend artikel zal ik dieper ingaan waarom emoties nu zo belangrijk zijn).

Welke emoties zijn er?

Binnen de wetenschap is er geen consensus over het precieze aantal emoties. Er zijn verschillende theorieën die uitgaan van 4,6,8 of 27basisemoties.[2] Recent onderzoek stelt echter dat er veel meer emoties zijn die we als mens kunnen ervaren, maar dat we het wel tot een aantal hoofdcategorieën kunnen terugbrengen.[3] De vraaghoeveel er nu precies zijn is niet zo van belang. Ik gebruik daarbij graag 9 categorieën(zie hieronder), maar deze lijst is zeker niet uitputtend.[4]Zie deze lijst vooral als een leidraad om te onderzoeken wat jij voelt en ervaart.

Een lijst van 9 belangrijke emotie categorieën en een reeks daarbij behorende varianten:

Boosheid
irritatie, frustratie, ergernis, afkeuring, woede, razernij, agressie, rancune, afkeuring, oordeel

Verdriet
teleurstelling, alleen, eenzaamheid, pijn, wanhoop, leed, rouw, ontzetting, ongezien, ongehoord, onbegrepen

Blijdschap
vreugde, tevredenheid, innerlijke rust, plezier, pret, voldaan, enthousiasme, trots, euforie, vertrouwen, opwinding, anticiperende blijdschap, vrolijk

Liefde
vriendelijkheid, zorg, genegenheid, tederheid, verbinding, compassie, verlangen, passie

Angst
bezorgdheid, nervositeit, onrust, paniek, vrees, schrik, onzekerheid, twijfel, besluiteloosheid

Schuld
spijt, berouw, vernedering, Gevoel iets verkeerd te hebben gedaan, zelfkritiek

Schaamte
verlegenheid, gene, schroom, Gevoel verkeerd te zijn, gevoel van afwijzing, zelfafwijzing, zelfkritiek

Verrassing
verbazing, verwondering, ontzag, shock

Walging
minachting, aversie, afkeer, hekel, tegenzin, weerzin

Er bestaan nog veel meer varianten op deze emoties. Wellichtzijn een aantal die je er zelf aan toe wil voegen? Daarnaast is het ook zo datje een combinatie van verschillende emoties kan ervaren. zie het als basiskleuren die met elkaar gemengd kunnen worden en daarbij een enorme reeks aan combinaties kunnen voortbrengen.[5] Daarmee zit er dus ook een bepaalde gelaagdheid en complexiteit in wat je opeen bepaald moment voor emoties kan ervaren. Soms lijkt het zelfs tegenstrijdig te zijn.

Hoe herken je emoties?

Emoties uiten zich via een viertal verschillende gebieden

Gedachten

Reacties/keuzes/gedrag

Lichamelijke sensaties

lichaamstaal

Gedachten

Je gedachten spelen een grote rol bij de emoties die we ervaren. Sterker nog gedachten en emoties/gevoel zijn op constante basis in interactie met elkaar. Wanneer je aan een bepaald iets denkt, dan kan dat ook een emotie teweegbrengen. Omgekeerd heeft je gevoel en emotie ook invloed op de gedachten die je hebt. Emoties triggeren bijna altijd wel bepaalde gedachten en daarmee zijn je gedachten een bron van informatie over de onderliggende emotie.

Sterker nog, de emotie of het gevoel is niet altijd zo eenvoudig te herkennen. Maar de gedachten zijn een goede ingang om te onderzoeken wat er voor een gevoel onder zit. Hoe heftiger het onderliggende gevoel des te hardnekkiger de gedachtenzelf kunnen worden. Denk maar eens aan die momenten dat je maar bleef piekeren of die momenten waarin je steeds weer in die zelfde gedachtenloops beland.

Een simpel voorbeeld: Stel je wilt veranderen van baan, maar tegelijkertijd is het een stap waar jij je moeilijk toe kan zetten. gedachten die bij je op kunnen komen: ach ik heb het nog niet zo slecht, waarom zou ik het risico nemen. Of je kan jezelf overtuigen dat het ergens anders niet beter zal zijn. Of je twijfelt of je wel de skills hebt om ergens anders op hoger niveau aan de slag te gaan.

Dit zijn allemaal gedachten die voortkomen uit gevoelens en emoties. En dat is interessant om te gaan onderzoeken.

sidenote: het kan hier ook gaan om gedachten over het verleden of de toekomst en ook dan kunnen er emoties mee gepaard gaan. (herinner je nog het stukje over anticiperende stress en hoe het voor je lichaam en brein niet uitmaakt wat de oorzaak van die stress is? of het nu te maken heeft met een gedachte of een externe prikkel. de lichamelijke reactie is hetzelfde. Met emoties werkt het vergelijkbaar in ons brein.

Reacties/keuzes/gedrag

En met die emoties en de gedachten gaan er ook keuzes/reacties/gedrag gepaard. Of in het voorbeeld hierboven; het niet maken van een bepaalde keuze. Daarmee hebben emoties een enorme invloed op de keuzes die we maken, ons gedrag en algehele perceptie. Hoe je precies reageert is  voor iedereen anders. Vaak is het wel zo dat bij een bepaalde emotie voor jouw ook gepaard gaat met een specifieke gedraging. En juist die gedraging gebeurt vaak onbewust en automatisch. Dit maakt verandering vaak zo lastig. En juist het leren luisteren naar je gevoel kan die verandering makkelijker maken.

Lichamelijk sensaties

Emoties worden gevormd in het brein maar gevoeld in het lichaam. Hoe en wat je precies voelt is voor iedereen anders. Maar er zijn ook overeenkomsten in de lichamelijke sensaties die mensen ervaren. Het bewust worden van wat je precies in je lichaam voelt is een belangrijke stap bij het beter leren luisteren naar je gevoel.

Lichaamstaal

Emoties gaan veelal ook gepaard met lichaamstaal die vooranderen waarneembaar zijn. sommige uitingen zijn heel subtiel en andere juist minder.

Praktische voorbeelden

Om je een idee te geven heb ik er hieronder twee uitgewerkt[6], maar ook deze hoef je alleen als leidraad te gebruiken. Het gaat er vooral omdat je zelf gaat ontdekken hoe dit voor jou werkt.

Verdriet:

Gedachten
je denkt veel/constant aan de persoon/situatie waar je verdrietig om bent.

Lichamelijke sensaties
gaat veelal gepaard met tranen, een brok in je keel, pijnlijk gevoel op je borst, een zwaar of zelfs pijnlijk gevoel. Hangende schouders.

Lichaamstaal
Hangende schouders. Een droevige blik die naar beneden is gericht. Tranen en rode ogen.

Reactie/keuzes/gedrag
wellicht voel je de neiging om naar binnen te keren en je af te sluiten voor je omgeving. Of kies je er juist voor om het uit de weg te gaan en weg te stoppen.

Boosheid:

Gedachten
je gedachten zijn volledig/veel op deze situatie gericht. Wellicht ben je aan het analyseren hoe je kan reageren. Of waarom je zo boos bent op de situatie/persoon.

Lichamelijke sensaties
Verkrampte kaken, Het voelen van druk in je hoofd (bloed dat naar je hoofd stroomt. Warm worden. Een impuls voelen om vanuit die boosheid te reageren (slaan, schreeuwen etc).

Lichaamstaal
je gezicht en ogen staat op onweer, frons op je gezicht. Wellicht zelfs een algehele houding waarbij jij jezelf groter maakt.

Reactie/keuzes/gedrag
Deze kan variëren van het aangaan van een discussie, stem verheffen tot lichamelijke agressie. Het kan ook dat jij je juist afsluit en de ander uit de weg gaat wanneer je boos wordt.

Leren luisteren naar emoties is een proces.

Veel van deze informatie klinkt wellicht nog vaag, abstract en misschien zelfs iets wat zweverig. Het leren luisteren naar je emoties is niet een knop die je even omzet. Het is belangrijk je te realiseren dat het een proces is. Het heeft tijd nodig, maar geleidelijk aan zal je zelf in de praktijk gaan ervaren wat ze betekenen en hoe ze je kunnen helpen in jouw dagelijks leven.

De opdrachten en aanvullende theorie zal dan ook hierop gericht zijn in de komende weken. Daarbij zullen we ook dieper ingaan op de vraag waarom emoties zo belangrijk zijn. Hoe ze tot stand komen. Wat hun functie is en wat voor informatie ze je over jezelf vertellen.


[1] Joseph le Doux – Rethinking the emotional brain 2012

[2] Zie onder andere Ekman, The nature of Emotion, 1994; Alan S, keltner and dacher, self-report captures 27 distinct categories of emotion bridged by contionuous gradients, 2017https://www.pnas.org/content/114/38/E7900

[3] Lisa Feldman Barrett – How emotions are made 2017

[4] Frederick, omarm je emoties2014

 [5] https://www.coachcenter.nl/wat-is-emotie-betekenis-emotie/

[6] Frederick, omarm je emoties 2014