stress

Stress aan de basis van ons gedrag

In het vorige artikel spraken we over de rol van onbewuste processen in ons brein. De overlevingsmechanismes in het brein hebben als doel ons (lichaam en brein) in staat stellen om te overleven, gezond te blijven en onszelf te ontwikkelen. Stress en meer specifiek de stressrespons is een van die overlevingsmechanismes. Stress, het is een veelgebruikt woord en we kennen het allemaal. Stress is een complex onderwerp wat een grote rol speelt in hoe we het dagelijks leven ervaren. Daarom wil ik met dit artikel dieper ingaan op stress. waarom is het zo belangrijk om hier meer inzicht in te krijgen? Wat is stress? en wanneer is een situatie stressvol? Aansluitend volgen een aantal opdrachten waarin je deze informatie gaat vertalen naar jouw persoonlijke leven.

Waarom is inzicht in stress nu zo belangrijk?

Om je bewust te worden van de hoeveelheid prikkels waar je op dagelijkse basis aan bloot wordt gesteld. Het is belangrijk om je te realiseren dat er een verschil is tussen wat je bewust als stressvol ervaart en wat stress oplevert voor jouw brein en lichaam. Een groot gedeelte van de stressoren waar we op dagelijkse basis aan bloot worden gesteld, zullen we zelf niet als zodanig stressvol ervaren. Stress is nu eenmaal een onderdeel van ons leven en hoeft niet negatief te zijn, zolang er ook genoeg tijd is om te ontspannen. Doe je dit niet, dan loopt de spanning op en kan dit impact hebben op allerlei aspecten in je dagelijks leven (zowel lichamelijk, mentaal en emotioneel). Hier zullen we in volgende artikelen dieper op ingaan.

Ook als je geen last hebt van stress of spanningsklachten, dan kan het nog steeds veel over jezelf  vertellen. Stress speelt zo’n belangrijke rol in onze gedachten, emoties en reacties. Sterker nog het heeft invloed op onze gehele perceptie. Het is daarnaast ook heel persoonlijk, iedereen ervaart stress weer op een andere manier en in andere situaties. Ze zeggen wel eens: “zelfkennis is de bron der wijsheid.” En stress kan je heel veel over jezelf vertellen. Via opdrachten zullen we dan ook gaan onderzoeken wat stress in jouw dagelijks leven betekend.

Een stressreactie gebeurt veelal automatisch en onvrijwillig. Zijn er situaties waarin je anders zou willen reageren? Dan is het van belang om te gaan onderzoeken waarom de situatie op dat moment stress oplevert.

Een stressrespons kan gepaard gaan met negatieve emoties (angst, boosheid, irritatie, verdriet etc.). Emoties en stress zijn daarmee nauw met elkaar verweven.

Een definitie van stress

Laten we beginnen met de volgende definitie: “Stress is het gevoel dat je hebt als je je moet aanpassen aan iets dat je aanpassingsvermogen te boven dreigt te gaan.”

Ik wil daarbij het onderscheid maken tussen de stressor en de stressrespons.

De stressor: Een prikkel/situatie/gebeurtenis die een (vermeende) dreiging kan vormen voor onze overleving.  

Overleving klinkt gelijk heel groot. Want zeg nou zelf, hoeveel situaties zijn er nog in ons dagelijks leven waarbij we nog echt een gevaar lopen? Toch zijn er veel situaties die door jouw brein (of meer in het algemeen je zenuwstelsel) als een gevaar worden gezien. Wat wij in onze moderne maatschappij als normaal/veilig achten wordt door ons brein lang niet altijd als veilig geclassificeerd.

Je brein verwerkt op constante basis een enorme hoeveelheid aan informatie/prikkels. Hierbij schat het voortdurend de risico’s in en wanneer een situatie/prikkel als stressor wordt gekenmerkt dan vind er een stressrespons plaats.

de stressrespons: onze reactie op de stressor. De stressrespons is niets minder dan jouw lichaam dat anticipeert op een plotselinge toename van energiebehoefte. Deze reactie bestaat allereerst uit een fysieke reactie in het lichaam en kan daarnaast ook gepaard gaan met een mentale en emotionele reactie. De stressrespons is automatisch en gebeurt in een 100ste van een seconde. Als je last hebt van stress, dan gaat het specifiek om deze respons (in een volgend artikel zullen we hier dieper op ingaan).

Wanneer is een prikkel/situatie een stressor?

In de afwegingen die je brein maakt zijn er 3 aspecten van belang om te bepalen of een situatie een stressor is:

1. De situatie/prikkel zelf

2. Je algehele veerkracht en gemoedstoestand

3. Je persoonlijkheid (een combinatie van je verleden en je karakter)

1. De situatie zelf

Ik benoemde het net al even, maar er is een enorme hoeveelheid aan prikkels waar we op dagelijkse basis aan bloot worden gesteld. Ik wil beginnen met te kijken naar de enorme verscheidenheid aan prikkels die een stressor kunnen zijn.

wetmatigheden

Hier gelden er bepaalde wetmatigheden die voor iedereen een bepaalde mate van stress opleveren.

Allereerst is daar een hele reeks aan prikkels die voor ons lichaam als stressor gelden. Denk aan: dood, verwonding, ziekte, iets verkeerds eten, vuur, kou, honger, slaaptekort. Ziekte. Alles wat ons lichaam kan bedreigen. Maar ook (te veel) alcohol en ongezond eten kunnen gezien worden als een stressor. Net als overmatig gebruik van elektronica.

Daarnaast zijn traumatische ervaringen stressoren met een enorme intensiteit/impact ( denk aan geweld, dood, ziekte etc.)

Ten derde zijn er ingrijpende levensgebeurtenissen: (huwelijk, ontslag, scheiding, verandering van werk, geboorte van een kind nieuwe relatie etc.) Hierbij is het goed om te zien dat positieve gebeurtenissen net zo goed een behoorlijke impact kunnen hebben.

Intensiteit

De intensiteit van de prikkel bepaalt ook de impact van de stressor en de tijd die je nodig hebt om er weer van te herstellen. Om je een idee te geven; voor bepaalde ingrijpende levensgebeurtenissen en traumatische ervaringen zal je veel langer de tijd nodig hebben om van te herstellen dan simpel iets verkeerds te hebben gegeten of wanneer je plotseling moet uitwijken in de auto.

Er is ook een verschil is tussen kortstondige prikkels en factoren die voor langere tijd/voortdurend stress/spanning veroorzaken.

Het is goed om je te realiseren dat elke situatie weer anders is. Er zijn gradaties in heftigheid en daarmee de impact die het op jou heeft. Waarbij het wel belangrijk is om niet te gaan vergelijken, hoeveel impact het heeft is voor iedereen weer anders.

Verandering

Interessant om te benoemen is dat eigenlijk elke ingrijpende/grotere verandering in je leven een impact heeft. We zijn als mens nu eenmaal gewoontedieren en alles wat we voor de eerste keer doen kost meer energie. De huidige ontwikkelingen rond Covid-19 zijn daar een goed voorbeeld van; ik denk dat het voor bijna iedereen wel voor enige verandering zorgt in zijn/haar dagelijks ritme. Meer thuiswerken, niet meer uit eten, geen teamsporten, minder sociale contacten. Ook dit zijn voorbeelden van veranderingen die behoorlijk wat spanning kunnen veroorzaken.

Onzekerheid

Een thema waar we allemaal in bepaalde mate mee te maken hebben. Het is een cliché, maar het leven is nu eenmaal onzeker. Tegelijkertijd kan een toenemende mate van onzekerheid ook een grote stressor in je leven zijn. Denk aan bijvoorbeeld onzekerheid ten aanzien van je werk, je financiële situatie, gezondheid of de status van je relatie.

Werk gerelateerde stressoren

Met name werk wordt gezien als de voornaamste bron van stress. Maar ook daarin zit veel verschil. het kan stress opleveren op inhoudelijk vlak, in de interactie met collega’s en leidinggevende, of op gebied van arbeidsvoorwaarden en omstandigheden.

Inhoudelijk

Te veel werk, tijdsdruk etc. inhoudelijk te moeilijk, te veel verantwoordelijkheid. Maar ook te weinig werk, te eenvoudig of te monotoon. Of een gebrek aan zingeving.

Het werk kan daarnaast te weinig voldoening opleveren of totaal niet bij je passen. Houd jij je met taken bezig waar je goed in bent of zijn het juist dingen die je onzeker maken en je niet leuk vind om te doen? Hier blijkt ook een persoonlijk component uit (zie ook hieronder bij punt 3. Je persoonlijkheid speelt een belangrijke rol).

Interactie met leidinggevende en collega's

Met name de relatie met je leidinggevende kan een behoorlijke rol spelen. Maar denk daarnaast ook aan onderlinge contacten met collega’s en het team waar je onderdeel van bent. Is het contact met hen plezierig, of juist niet? Een onprettige/onveilige werksfeer kan een hoop stress opleveren.

Arbeidsvoorwaarden en omstandigheden

Denk aan werktijden, werkplek, wat voor contract heb je? Werk je veel onregelmatige uren?

Ook in de rest van je dagelijks leven zijn er een hoop stressoren.

Sociale interactie

Contact met andere mensen is een essentiële levensbehoefte en kan tegelijkertijd een grote bron van stress zijn (zie ook hierboven bij werk gerelateerde stressoren). Maar wanneer wordt het een stressor?

Conflicten met vrienden, familie of op werk zijn daar een goed voorbeeld van. Maar het is lang niet altijd zo duidelijk. Wellicht heb je mensen in je omgeving die je eigenlijk liever niet ziet of die je altijd weer behoorlijk wat energie kosten. Ook dat kan een teken zijn dat het je stress oplevert).

Belangrijk om te weten dat sociale stress net zo’n grote impact kan hebben als fysieke stress. het brein en lichaam maken geen onderscheid.

2. Je algehele veerkracht en gemoedstoestand.

Je balans of gemoedstoestand speelt ook een belangrijke rol. Ga maar eens na, als jij uitgerust bent dan zal je een situatie heel anders ervaren, dan wanneer je al geprikkeld en vermoeid bent. Wellicht heb je zelf ook wel een voorbeeld van simpele gebeurtenissen, waar jij normaal je hand niet voor om draait en die na een lange intensieve week opeens teveel kunnen zijn.

Zoals ik net al benoemde, het gaat erom dat je het gevoel krijgt dat iets je aanpassingsvermogen te boven dreigt te gaan. En dat gebeurt sneller wanneer je al onder meer spanning staat.

Je zenuwstelsel zoekt constant naar een balans. Stress werkt daarin cumulerend. Je kan het als het ware zien als een vat dat langzaam vol loopt. Zolang je zorgt voor voldoende rust en ontspanning, dan is er niets aan de hand. Maar loopt het vat echter vol, dan zal een prikkel sneller een stressor zijn en daarnaast tegelijkertijd wordt de impact ook groter. Het brein, het autonoom zenuwstelsel en je hormoonhuishouding spelen hier een grote rol in. In een volgend artikel zal ik hier ook meer over vertellen.

3. Je persoonlijkheid

Stress is persoonlijk en subjectief en afhankelijk van je persoonlijkheid. Zowel je karakter als je verleden spelen een rol in de persoon die je vandaag de dag bent.

verleden

Tegelijkertijd is er ook een bepaalde subjectiviteit. Het gaat om datgene wat bedreigend is of waarbij je het gevoel hebt dat het onveilig is.   veel gedrag is aangeleerd, ons brein maakt op basis van ons verleden constant een afweging wat de best passende reactie bij een situatie is (dit zijn weer diezelfde onbewuste processen waar we het al eerder over hadden). Hieruit blijkt dat het dus heel persoonsafhankelijk is.

Belangrijk om te benoemen dat onverwerkte thema’s en/of trauma’s uit het verleden er voor kunnen zorgen dat je brein een situatie sneller als onveilig bestempeld. Onveilige hechting in je jeugd is daar een goed voorbeeld van.

Karakter

Daarnaast speelt ook je karakter een rol. Wie ben je, wat zijn jouw kwaliteiten? wat vind je leuk en waar ben je goed in? Prikkels die in dit straatje passen zullen minder snel een stressor vormen. Ik benoemde het net al onder het thema werk; houd jij je op werk voornamelijk bezig met dingen waar je goed in bent en die je leuk vind? Dan zal dit een stuk minder snel stress opleveren en is tegelijkertijd ook je draagkracht groter.

Daar staan de volgende vragen tegenover: Wat zijn dingen waar je niet zo goed in bent? Wat zijn je uitdagingen? En je valkuilen? Deze aspecten zullen juist eerder een stressor voor je zijn.

Conclusie

Stress speelt een belangrijke rol in ons dagelijks leven. Stress is overal en altijd aanwezig. De volgende stap is de vertaling naar jouw persoonlijke leven.